In deze aflevering van onze serie over praktijkgericht onderzoek bij Fontys vertelt Mirjam van Tilburg van lectoraat Artistic Connected Practices over haar onderzoek dat zich richt op hoe kunsteducatoren samen met jongeren en andere partners creatief burgerschap in de wijk kunnen vormgeven.
Wat onderzoek je?
Het onderzoeksproject ‘Raisehof Collectief & Creatief Burgerschap’ onderzoekt hoe jongeren tussen de twaalf en achttien jaar in het Tilburgse stadsdeel Reeshof via kunst en samenwerking hun creatieve burgerschap ontwikkelen. In deze wijk, waar maatschappelijke betrokkenheid en gedeelde verantwoordelijkheid niet vanzelfsprekend zijn, laten jongeren zien dat betrokkenheid geen abstract begrip hoeft te blijven. Door ruimte, creativiteit, materialen en ideeën te delen, ontdekken ze actief hoe collectieve zorg en verantwoordelijkheid er in de praktijk uit kunnen zien. Dat doen ze door samen ontwerpen, bouwen, bevragen en zodoende zorgen voor hun eigen leefomgeving.
Ons kunsteducatieve onderzoek verkent hoe kunst een ruimte kan bieden waarin jongeren en volwassenen kunnen dromen over ‘wat als’-scenario’s voor de Reeshof. Hierbij worden bestaande regels en realiteiten tijdelijk buitenspel gezet, wat moed vraagt om buiten de comfortzone te stappen. Kunst fungeert hierbij als een ‘conversation piece’: het daagt jongeren uit om na te denken over hun rol in de samenleving.
Centraal in het onderzoek staat het functioneren van het collectief als ‘commoning–praktijk’ ofwel een horizontale en bottom-up structuur waarin jongeren en volwassenen gezamenlijk zorg dragen voor een gedeelde ruimte, activiteiten en sociale relaties. De jongeren tonen hierbij een opvallende mate van verantwoordelijkheid en eigen initiatief. Zo hebben ze meegewerkt aan het ontwerp van een tijdelijke locatie, ontwikkelden ze hun eigen logo en merchandise, en werken ze op basis van wederkerigheid. Bovendien onderzoekt het project hoe deze commoning-praktijk beleidsmatige versnippering in kunsteducatieve organisaties kan tegengaan, door partijen als scholen, jongerenwerk en culturele instellingen dichter bij elkaar te brengen.
Het onderzoek bouwt voort op eerdere ervaringen en richt zich op duurzaamheid, ethiek en de vertaling van creatieve betrokkenheid naar structurele verandering. Door participatieve observatie, artistieke co-creatie en reflectie wordt onderzocht hoe jongeren in de wijk Reeshof hun stem kunnen laten horen en actief kunnen bijdragen aan hun leefomgeving. De gemeente Tilburg ondersteunt dit initiatief en betrekt het collectief actief bij plannen voor culturele ontwikkelingen in de wijk.
Waarom is dit belangrijk?
Dit onderzoek is maatschappelijk urgent omdat Vinex-wijken als de Reeshof te maken hebben met complexe sociale uitdagingen die de levenskwaliteit van jongeren aantasten. Prestatiedruk, sociale isolatie en beperkte mogelijkheden voor creatieve ontmoetingen in dit soort wijken zijn dagelijkse realiteiten. Deze uitdagingen worden verergerd door negatieve beeldvorming, zoals het stereotiepe idee over hangjongeren. Dergelijke vooroordelen beïnvloeden niet alleen het zelfbeeld en zelfvertrouwen van jongeren negatief, maar beperken ook hun mogelijkheden om volwaardig deel te nemen aan de samenleving.
Bovendien ervaren jongeren weinig ruimte om hun stem te laten horen of initiatieven te ontplooien. Juist in deze context bieden creatieve activiteiten en co-creatie een krachtige oplossing. Zij stellen jongeren in staat om actief en kritisch deel te nemen aan hun leefomgeving, hun eigen identiteit te vormgeven en een positieve bijdrage te leveren aan de samenleving. Door deelname aan collectieve kunstprojecten ontwikkelen jongeren niet alleen artistieke vaardigheden, maar ook sociale competenties, een gevoel van eigenwaarde en een dieper begrip van hun rol in de gemeenschap.
Regionaal is dit onderzoek relevant voor Brabant, waar veel vergelijkbare Vinex-wijken worstelen met dezelfde uitdagingen. Het biedt niet alleen een antwoord op lokale behoeften, maar kan ook als inspiratie dienen voor andere wijken en steden waar culturele- en sociale partners samen werken.
Wat levert het onderzoek concreet op?
Concrete en artistieke opbrengsten die zowel praktische als theoretische waarde hebben. In dit artistieke onderzoek draait het om inzicht krijgen in de praktijk van het Raisehof Collectief, waarbij de focus ligt op doorleefde ervaringen, gedeelde inzichten en een dieper begrip van de leefwereld van jongeren en volwassenen.
Daarnaast ontstaat er een continue veranderende werkwijze, die tijdens collectieve evaluaties wordt herzien en aangepast. Deze werkwijze wordt komend jaar verrijkt met een ethisch kader of ‘spiekbriefje’, dat handvatten biedt voor ethisch handelen in een commoning-praktijk.
De resultaten worden verder verspreid via artikelen in de (vak)media en via de organisatie Kunstloc Brabant. Al deze opbrengsten – en beeldende uitkomsten zoals cartografieën en foto’s – wordt verzameld en bijgehouden op een digitaal platform voor artistic research.
Met wie werk je samen?
Het Raisehof Collectief bestaat uit 23 jongeren en vijf volwassenen. De jongeren (12–18 jaar) nemen als ervaringsdeskundigen een gelijkwaardige positie in en dragen actief bij aan onderzoek, co-creatie, besluitvorming en de ontwikkeling van methodieken. Daarmee leveren zij een essentiële bijdrage aan het creëren van duurzame ruimte voor toekomstige jongeren en artistieke praktijken.
Daarnaast werken we samen met de cultuurcoaches van CiST, jongerenwerkorganisatie R-Newt en architect Remco van den Broek. Vanuit Fontys zijn betrokken het lectoraat Artistic Connective Practices (ACP) en Lectoraat Samenlevingspedagogiek (SLP)
Zijn er studenten bij betrokken?
Het Raisehof Collectief wordt elk jaar versterkt met een stagiaire van een van de bachelors van de kunsteducatieve opleidingen van Fontys Academy of the Arts. De eerstejaarsstudenten van de Master Kunsteducatie doen veldwerk in de wijk, ze maken cartografieën of doen kunsteducatieve interventies. Binnen verschillende onderzoeksvaardigheden lessen van de bachelor en master kunsteducatie wordt dit onderzoek als good practice behandeld.
Praktijkgericht onderzoek bij Fontys
Het praktijkgerichte onderzoek van Fontys start met een vraag uit de praktijk en biedt oplossingen voor maatschappelijke opgaven. Daarmee dragen we bij aan ons onderwijs en ontwikkelen we relevante kennis en/of producten voor de beroepspraktijk
Foto: privécollectie Mirjam van Tilburg.
Ben je medewerker van Fontys en wil je meedoen aan deze serie neem dan contact op met persvoorlichter Ingrid Oonincx: i.oonincx@fontys.nl
