Ons land vergrijst in hoog tempo. Daarmee stijgt ook het aantal mensen met dementie: van 261.000 in 2022 naar 506.000 in 2050. Daar moeten we wat mee, vindt lector Rens Brankaert, gespecialiseerd in technologie voor mensen met dementie. Op 8 mei wordt hij geïnstalleerd als bijzonder hoogleraar aan Tilburg University.
Brankaerts hart ligt onmiskenbaar bij de wetenschap. Hij is verbonden aan maar liefst drie onderwijsinstellingen: Fontys (lectoraat Health, Innovations & Technology, kortweg HIT), Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) en Tilburg University, waar hij op 8 mei wordt geïnaugureerd als bijzonder hoogleraar.
Een 37 jaar jonge man die zich bezighoudt met een ziekte die we associëren met ouderdom: waar komt dat vandaan? Brankaert: “Toen ik aan de TU/e industrial design studeerde en mijn afstudeerrichting moest kiezen, had mijn opa dementie. Ik zag wat dat deed met hem, met mijn moeder en met de mantelzorg. Ik heb toen onderzoek gedaan bij mensen thuis en zag dat mensen vaak met de handen in het haar zaten. Ze wisten niet wat te doen en de tools die waren ontwikkeld ter ondersteuning bleken ongeschikt. Later heb ik daar mijn promotieonderzoek aan gewijd en daarna ben ik gevraagd een onderzoeksgroep op te zetten.”
Leerzaam praktijkonderzoek
Het bleek een leerzame exercitie. “Ik had een speciale kalender gemaakt, zodat mensen met dementie meer greep op hun dag kregen en bijvoorbeeld wisten wanneer ze welke medicijnen moesten nemen. Ik liet een naaste dan een boodschap inspreken: ‘Je moet nu je medicijnen innemen.’ Ik dacht dat dat leuk zou zijn en vertrouwd zou klinken, maar het werkte juist heel verwarrend voor de mensen met dementie. Ze hoorden een bekende stem, maar zagen de persoon in kwestie niet in hun kamer. Dat zorgde juist voor desoriëntatie. Dat soort dingen leer je alleen door praktijkgericht onderzoek te doen.” Volgens Brankaert denken veel mensen dat een goede technologie vanzelf wordt gebruikt. “Dat is maar zelden zo. De praktijk is weerbarstig. Als een oplossing niet aansluit bij het dagelijks leven van mensen en de manier waarop zorg georganiseerd is, verdwijnt die net zo snel als dat hij is bedacht.”
In 2016 promoveerde Brankaert op een onderzoek getiteld ‘design for people with dementia’. Sindsdien legt hij zich toe op het ontwerpen van technologie voor mensen met dementie en chronisch zieken. Is technologie voor hen niet juist heel lastig? “Niet als je het goed ontwerpt, zodat het gebruik ervan heel intuïtief en haast kinderlijk eenvoudig is. Dat is juist de kunst. We pakken dat niet altijd goed aan. Zo worden zieke mensen vaak buitengesloten bij ontwerpprocessen; ontwerpers praten dan liever met de arts of de familie. Wij propageren design met de doelgroep. Dat levert betere oplossingen op, passend bij hun leven en wensen.”
Van bachelor tot PhD
Sinds januari 2025 bekleedt Brankaert in Tilburg een zogenaamde ‘bijzondere leerstoel’: een hoogleraarschap dat niet wordt bekostigd door de betreffende universiteit zelf maar door een externe partij, Fontys in dit geval. Deze leerstoel sluit aan bij de manier waarop Fontys Paramedisch wil bijdragen aan de zorg van morgen: door te leren, onderzoeken en innoveren in de praktijk zelf. In samenwerking met zorgorganisaties, kennisinstellingen en andere partners in de regio werken studenten, docenten, onderzoekers en professionals samen aan vraagstukken die nú spelen. Niet vanuit een lab of los van de praktijk, maar midden in de leefwereld van mensen. Juist daar ontstaat kennis die niet alleen bedacht wordt, maar ook daadwerkelijk het verschil maakt.
Brankaert: “Mijn voorganger, Eveline Wouters, is met pensioen terwijl de leerstoel twee jaar terug met nog eens vijf jaar is verlengd. In die drie jaar zal ik de leerstoel bemannen.” Dat hij als Fontyslector nu ook hoogleraar is, heeft voor Fontys een belangrijk voordeel, weet hij. “Wie vanuit Fontys wilde promoveren, was daarvoor tot nu toe aangewezen op begeleiding buiten de organisatie. Met deze leerstoel kan dat nu ook binnen Fontys. Dat maakt het voor collega’s makkelijker om voor een promotietraject te kiezen, mét begeleiding van iemand die zij al kennen binnen hun eigen omgeving. Ook voor studenten opent dit nieuwe perspectieven: van bachelor via master naar PhD. Zo draagt deze leerstoel ook bij aan de verdere groei van Fontys als onderzoeksinstelling.”
Op alle drie de plekken geeft Brankaert gastcolleges en begeleidt hij promotie kandidaten. “Daarnaast is het mijn taak om de onderzoeksagenda’s onderling af te stemmen en strategische keuzes te maken voor specifieke onderzoeken. Het is niet zinvol op twee plaatsen vrijwel hetzelfde onderzoek te doen. Soms zit op een bepaalde plek specifieke kennis. Dan is het logisch een onderzoek dat aansluit op die kennis ook daar onder te brengen. Ook biedt deze unieke positie mij de gelegenheid te zien waar er nog gaten in het onderwijsaanbod zitten en daar specifiek onderwijs op te ontwikkelen. Zo ga ik dit jaar een onderwijsmodule opzetten waarin studenten uit het wetenschappelijk onderwijs en het hoger beroepsonderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs gaan samenwerken. Dat is heel leerzaam, voor álle studenten. Iemand die zich bezighoudt met de ontwikkeling van zorgtechnologie moet snappen hoe het werk van iemand in de thuiszorg er uitziet maar ook snappen wat het betekent om chronisch ziek te zijn, en andersom. Als studenten van verschillende opleidingen en niveaus hun kennis delen, stijgt de kans dat ze oplossingen bedenken die goed passen bij de praktijk.”
Voor studenten van Fontys Paramedisch betekent dit dat zij steeds vaker werken aan echte vraagstukken uit de zorgpraktijk, samen met onderzoekers en professionals, aldus Brankaert. “In leergemeenschappen komen onderwijs, onderzoek en praktijk samen. Studenten leren niet alleen over technologie in de zorg, maar ervaren ook wat er nodig is om innovaties daadwerkelijk te laten landen in de praktijk. Dat vraagt om meer dan technische kennis alleen: het vraagt om samenwerken, kritisch denken en oog hebben voor de mens achter de zorgvraag.”
Concreet product
Met zijn leerstoel wil Brankaert bijdragen aan zorginnovaties die niet alleen bedacht worden, maar ook daadwerkelijk gebruikt worden. Innovaties die passen in het leven van mensen en het werk van zorgprofessionals – en daarmee het verschil maken in de praktijk. Een goed voorbeeld daarvan is het door hem zelf ontwikkelde WelThuis Kompas. “Mensen met dementie zijn soms de weg naar huis kwijt. Ik heb een kompas ontwikkeld dat altijd de weg naar huis wijst, waar ze ook zijn. Dat komt later dit jaar onder de naam Aumens op de markt. Het bewijst dat onderzoek kan leiden tot impact in de praktijk. Dat geeft veel voldoening, ook omdat we weten dat het doorgaans een lange weg is om te komen van een idee tot een oplossing die in productie wordt genomen en wordt verkocht. Je moet ontwikkelen, testen en bijstellen. In dit geval duurde het ruim tien jaar, en dat is nog kort.”
